Rodzaje gramofonów, część 1: budowa, napęd, obsługa i przedwzmacniacz gramofonowy
Gramofon gramofonowi nierówny. W pierwszej części naszej serii omawiamy podstawy: jak zbudowany jest gramofon, jakie są rodzaje napędu, ile automatyki potrzebujesz i czy gramofon powinien mieć wbudowany przedwzmacniacz gramofonowy.
Czas czytania ok. 5 minut4 rozdziałyZ grafikami i tabelami
Jak zbudowany jest gramofon
Zanim przyjrzymy się poszczególnym typom, warto poznać podstawowe elementy. Każdy gramofon – od modelu dla początkujących po konstrukcję referencyjną – składa się z tych samych części. Różnice polegają na tym, jak te elementy są zaprojektowane, ułożyskowane i połączone.
Obudowa i podstawa. Utrzymuje wszystkie elementy i powinna jak najmniej przenosić rezonanse.
Obraca płytę z prędkością dokładnie 33⅓ lub 45 obrotów na minutę. Masa i materiał wpływają na równomierność obrotów.
Oś, na której obraca się talerz. Odgłos jego pracy nigdy nie może być słyszalny.
Prowadzi wkładkę w rowku precyzyjnie i z jak najmniejszym tarciem.
Zamienia drobne wychylenia rowka na sygnał elektryczny.
Ustawia właściwy nacisk igły, zwykle od 1,5 do 2,5 grama.
Mocowanie ramienia z antyskatingiem i windą do delikatnego opuszczania igły.
Wytwarza ruch obrotowy. Koło pasowe (pulley) określa przełożenie.
Przenosi siłę z silnika na talerz – w napędzie paskowym.
Włącznik, wybór prędkości, a w automatach także start i stop.
Rodzaje napędu: paskowy, bezpośredni, cierny, nitkowy
Najważniejsze pytanie przy każdym gramofonie brzmi: jak wprawiany jest w ruch talerz? Celem jest zawsze idealnie równomierna praca bez drgań. Przyjęły się cztery zasady napędu – każda z własną historią i charakterem.
Pasek elastomerowy lub płaski łączy silnik z talerzem lub subtalerzem. Pasek skutecznie izoluje drgania silnika – dlatego to najpopularniejsze rozwiązanie w hi-fi, od modeli dla początkujących po konstrukcje high end.
Talerz osadzony jest bezpośrednio na wirniku wolnoobrotowego silnika, sterowanego elektroniką kwarcową lub PLL. Od kiedy Technics zaprezentował w 1970 roku model SP-10, napęd ten oznacza dokładną prędkość, wysoki moment obrotowy i błyskawiczny rozruch.
Gumowane koło pośredniczące (ang. idler) przenosi siłę z silnika na wewnętrzną krawędź talerza. Klasyki takie jak Garrard 301 czy Lenco L75 są cenione za mocne, dynamiczne brzmienie i do dziś pieczołowicie odnawiane.
Zamiast paska talerz napędza cienka, praktycznie nierozciągliwa nić. Przenosi prędkość obrotową wyjątkowo precyzyjnie – najczęściej w ciężkich gramofonach high end z osobno ustawionym silnikiem.
| Napęd | Równomierność obrotów | Izolacja od silnika | Czas rozruchu | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|---|---|
| Paskowy | bardzo dobra | bardzo dobra | kilka sekund | Hi-fi od poziomu podstawowego po high end |
| Bezpośredni | znakomita | zależna od jakości silnika | bardzo krótki | DJ, studio, hi-fi |
| Cierny | bardzo dobra | wymagająca | krótki | Klasyki vintage, miłośnicy |
| Nitkowy | znakomita | bardzo dobra | dłuższy | Ciężkie gramofony high end |
Wykonanie ma większe znaczenie niż sama zasada. Dobrze zrobiony napęd bezpośredni może przewyższać prosty napęd paskowy – i odwrotnie. Zwróć też uwagę na silnik: wysokiej klasy gramofony wykorzystują silniki sterowane elektronicznie, czasem z zewnętrznym zasilaczem lub osobną obudową silnika.
Manualny, półautomatyczny czy automatyczny
Kolejną ważną cechą odróżniającą jest wygoda obsługi. Rozciąga się ona od purystycznej obsługi ręcznej po gramofon, który po naciśnięciu przycisku robi wszystko sam.
| Czynność | Manualny | Półautomatyczny | Automatyczny |
|---|---|---|---|
| Przesunięcie ramienia nad płytę | |||
| Opuszczenie ramienia | |||
| Podniesienie na końcu płyty | |||
| Powrót ramienia | |||
| Wyłączenie silnika |
automatycznie ręcznie
Opuszczasz ramię ręcznie lub windą i sam podnosisz je na końcu. Mniej mechaniki oznacza mniej wpływów na ramię – dlatego niemal wszystkie gramofony nastawione na brzmienie i modele high end są manualne.
Uruchamiasz odtwarzanie ręcznie, a na końcu płyty gramofon sam podnosi ramię, odprowadza je i się wyłącza. Dobry kompromis dla tych, którzy nie chcą zrywać się z miejsca zaraz po ostatnim rowku.
Wystarczy jedno naciśnięcie przycisku: gramofon opuszcza ramię, odtwarza stronę i wraca na miejsce. Idealny dla początkujących i wszystkich, którzy cenią maksymalną wygodę. Wiele modeli dobiera przy tym właściwy punkt opuszczenia w zależności od rozmiaru płyty.
Terminy nie są używane całkiem jednolicie: niektóre „półautomaty” tylko podnoszą ramię i zatrzymują silnik, nie odprowadzając ramienia. Pomocny jest rzut oka na opis produktu. Dawniej istniały też zmieniarki płyt – głównie marki Dual – które odtwarzały kilka płyt po kolei.
Z przedwzmacniaczem gramofonowym czy bez
Wkładka gramofonowa dostarcza bardzo słaby sygnał: wkładki z ruchomym magnesem (MM) ok. 2–5 miliwoltów, wkładki z ruchomą cewką (MC) często tylko 0,2–0,5 miliwolta. Ponadto przy nacinaniu płyty muzyka jest korygowana według normy RIAA: basy są obniżane, a soprany podbijane. Przedwzmacniacz gramofonowy podnosi sygnał do poziomu liniowego i dokładnie odwraca tę korekcję – dopiero wtedy zwykłe wejście wzmacniacza może z nim pracować.
To, czy przedwzmacniacz gramofonowy znajduje się w gramofonie, we wzmacniaczu, czy jest osobnym urządzeniem, to ważna cecha odróżniająca:
Klasyczna droga: elastyczna i z możliwością rozbudowy. Idealna, jeśli Twój wzmacniacz ma wejście phono lub chcesz korzystać z wysokiej klasy osobnego przedwzmacniacza gramofonowego.
Zwykle z przełącznikiem phono/line. Pasuje do każdego wejścia liniowego i bezpośrednio do głośników aktywnych – praktyczne w nowoczesnych systemach bez wejścia phono.
Wbudowany przetwornik analogowo-cyfrowy przesyła muzykę do komputera. Idealne do digitalizacji kolekcji płyt.
Przesyła muzykę bezprzewodowo do głośników lub słuchawek. Wygodne – ale transmisja radiowa oznacza kompromisy w brzmieniu.
Gramofony walizkowe i retro mają wszystko na pokładzie. Nieskomplikowany start, ale brzmieniowo nieporównywalny z systemem hi-fi.
Sprawdź, czy Twój wzmacniacz ma wejście oznaczone „Phono”. Jeśli go brakuje, potrzebujesz gramofonu z wbudowanym przedwzmacniaczem lub osobnego przedwzmacniacza gramofonowego. Wiele gramofonów ma dodatkowo zacisk uziemienia (GND): zapobiega on przydźwiękom.
Część 2: konstrukcja, talerz, materiały, łożyska i high end
W drugiej części naszej serii zaglądamy głębiej w konstrukcję: koncepcje od gramofonów masowych po konstrukcje z subchassis, talerz i subtalerz, plinty z drewna, aluminium, akrylu lub kamienia, różne łożyska talerza – oraz rozwiązania high end, takie jak docisk podciśnieniowy i łożyska powietrzne.
